Teleferik Terimleri Sözlüğü: A'dan Z'ye Teknik Rehber

Halatlı taşıma, terimlerini birden fazla dilden ödünç almış bir alandır. Aynı parçanın sahada Almanca, İtalyanca, Fransızca ve İngilizce kökenli adlarla anıldığına sık rastlanır: kimi tesiste “klemens”, kimisinde “grip”; kimi ekipte “makara bataryası”, kimisinde “rulo grubu”. Bu sözlük, Türkiye’de yaygın kullanılan karşılıkları esas alır ve mümkün olan yerde standartların tanımına bağlı kalır.

Terimler harf gruplarına ayrılmıştır; her madde bir ila üç cümlelik tanım verir. Tanımlar sistem tipinden bağımsız genel geçerlidir; tesise özgü değerler (hız, kapasite, rüzgâr limiti) her tesisin kendi projesinde tanımlanır.

Kısaltmalar

A – B

AB Uygunluk Beyanı. Üreticinin, bir emniyet aksamının veya alt sistemin ilgili mevzuata ve uyumlaştırılmış standartlara uygunluğunu yazılı olarak taahhüt ettiği belge. CE işaretinin dayanağıdır.

Acil tahrik (yedek tahrik). Ana tahrik ya da şebeke beslemesi devre dışı kaldığında hattı düşük hızda yürüten ikincil güç kaynağı. Genellikle dizel motor veya bağımsız hidrolik ünite ile kurulur; amacı yolcuyu hatta bırakmadan istasyona ulaştırmaktır.

Ana tahrik. Normal işletmede halatı hareket ettiren motor, redüktör ve kasnak grubu.

Anemometre. Hat üzerindeki rüzgâr hızını ölçen cihaz. Ölçüm, tanımlı eşiklerde önce hız düşürme sonra durdurma komutu üretir.

Ankraj. Direk temellerinin, gergi düzeneklerinin ve sabit halat uçlarının zemine veya kayaya bağlandığı yapısal sabitleme.

Ara istasyon. Uç istasyonlar arasında kalan, yolcu alıp indirmeye ve gerektiğinde hat doğrultusunu değiştirmeye yarayan istasyon.

Askı kolu. Kabini veya koltuğu klemense bağlayan, yükü halata aktaran kollu eleman. Salınım sönümleyici çoğunlukla bu bağlantı üzerindedir.

Ayrılabilir klemens. İstasyon girişinde halattan otomatik olarak ayrılan, taşıyıcıyı peron hızına indiren, çıkışta yeniden kavrayan klemens türü. Yüksek hat hızını rahat binişle birleştirir.

Bakım defteri. Her bileşen için kontrol ve bakımın türü, sıklığı, yöntemi, yapılış tarihi ve sorumlusunun kaydedildiği defter. Denetimde tesisin geçmişini gösteren temel belgedir.

Baskı makarası. Halatı aşağı doğru bastıran makara. Hat profilinin yukarı kırıldığı direklerde kullanılır; profilin aşağı kırıldığı yerde ise halatı yukarı taşıyan taşıma makarası bulunur.

BDG. İki halatlı ayrılabilir gondol. Gerili bir taşıyıcı halat yükü taşır, ayrı bir çekici halat hareketi sağlar; tek halatlı düzene göre rüzgâr dayanımı ve açıklık kabiliyeti daha yüksektir.

Boş ağırlık (dara). Taşıyıcının yolcusuz ağırlığı. Hat hesabında dolu, boş ve tek yönü yüklü gibi yük durumlarının karşılaştırılmasında kullanılır.

Bubble (koruma kapağı). Telesiyej koltuğunu rüzgâr ve yağıştan koruyan, öne doğru kapanan şeffaf başlık. Boş koltuklarda rüzgâr etkisini azaltmak için otomatik kapatılabilir.

C – D

CE işareti. Ürünün ilgili Avrupa mevzuatının gerekliliklerini karşıladığını gösteren işaret. Kablolu taşımada alt sistemler ve emniyet aksamları için zorunludur.

Çekici halat (cer halatı). Taşıyıcıları hat boyunca sürükleyen, sonsuz halka biçiminde kapatılmış hareketli halat.

Çift halatlı sistem. Taşıma ve çekme işlevlerinin ayrı halatlara paylaştırıldığı düzen. Yük gerili taşıyıcı halattadır, hareket çekici halattan gelir.

Deraylman. Halatın makara yuvasından çıkması. Makara gruplarındaki anahtarlarla anında algılanır ve tesis durdurulur.

Devreye alma testleri. Tesis yolcuya açılmadan önce fren, yük, elektrik ve kurtarma senaryolarının tanımlı koşullarda denendiği kabul testleri. EN 1709 bu testlerin çerçevesini belirler.

Direk (pilon). Halatı hat boyunca taşıyan çelik kule. Üzerinde makara bataryaları, halat yakalayıcılar ve algılama anahtarları bulunur.

DMC. Aracın iki paralel çekici halata birlikte kavradığı düzen. Geniş askı tabanı sayesinde tek halatlı düzene göre daha kararlı bir araç davranışı sağlar.

Dönüş istasyonu. Halatın kasnak üzerinde geri döndüğü, tahrik bulunmayan uç istasyon. Gergi düzeneği çoğunlukla bu istasyondadır.

E – F

Ek (splice). Halatın iki ucundaki kordonların çözülüp iç içe örülerek sonsuz halka hâline getirildiği bölge. Standartta ek boyu, halatın nominal çapının en az 1200 katı olarak tanımlanır; tesisin en dikkatle izlenen halat kesitidir.

Emniyet aksamı. Arızası doğrudan can güvenliğini etkileyen ve mevzuatta ayrıca belgelendirilmesi gereken bileşen; klemens, fren, halat ve kurtarma donanımı bu kapsamdadır.

Emniyet barı. Telesiyej koltuğunda yolcuların üzerine kapanan koruma barı. Ayaklıkla birleşik, kilitlenebilir ve otomatik kapanan tipleri yaygındır.

Emniyet devresi. Hat boyundaki anahtar, sensör ve butonların seri bağlandığı denetim zinciri. Zincirin herhangi bir noktası açıldığında tahrik durur.

Emniyet freni. Doğrudan tahrik kasnağına etkiyen, servis freninden bağımsız ikinci fren. Tahrik aktarma organlarında bir kopukluk olsa bile hattı durdurabilmesi için ayrı yol izler.

EN 1709. İşletmeye alma muayenesi ile bakım ve işletme kontrollerini tanımlayan Avrupa standardı. Günlük, haftalık, aylık ve yıllık kontrol rejiminin dayanağıdır; Türkiye’de TS EN 1709 olarak uygulanır. Ayrıntı için bkz. teleferikte güvenlik ve EN standartları.

EN 12927. Halatlara ilişkin standart ailesi. Halat seçimi, emniyet katsayısı, ek yapımı, muayene ve iskarta ölçütlerini kapsar.

Funifor. Her aracın kendi halat halkası ve tahrikiyle bağımsız çalışabildiği, geniş iz genişlikli vargel düzeni. Bir araç dururken diğerinin işletilebilmesi bakım ve rüzgâr yönetiminde esneklik sağlar.

Funitel. Aracın, aynı halat halkasının birbirinden belirli mesafeye açılmış iki dalına dört klemensle asıldığı sistem. Geniş iz genişliği yüksek rüzgâr dayanımı verir.

Füniküler (kablolu tren). Ray üzerinde yürüyen araçların halatla çekildiği sistem. İki araç birbirini dengeler; inen araç çıkanı çeker. Bu denge, enerji tüketimini düşürür ve çok dik eğimlerde çalışmaya izin verir.

G – H

Gabari. Hat ekseni boyunca taşıyıcıların ve halatın çevresinde boş bırakılması gereken serbest hacim. Ağaç, yapı, enerji hattı ve zemin bu hacme giremez; araç salınım payı da gabariye dâhildir.

Gergi (germe düzeneği). Halatın çalışma gerginliğini sıcaklık, yük ve uzamadan bağımsız olarak koruyan sistem. Karşı ağırlıklı veya hidrolik silindirli olur.

Gondol. Kapalı kabinlerle sürekli akış hâlinde taşıma yapan sistem; Türkçede telekabin de denir.

Güvenlik analizi ve güvenlik raporu. Tasarımda olası arızaların, bunların emniyete etkisinin ve alınan önlemlerin sistematik biçimde incelenmesi ve raporlanması. Ruhsat dosyasının çekirdeğini oluşturur.

Halat. Çelik tellerin kordonlar hâlinde bir öz çevresine sarılmasıyla üretilen taşıyıcı eleman. Yapısı, kaplaması ve muayene rejimi işlevine göre değişir; ayrıntı için bkz. teleferik halatları.

Halat yakalayıcı. Makaradan çıkan halatı yakalayıp düşmesini önleyen, makara grubuna bütünleşik parça.

Hat hesabı. Halat eğrisinin, gerginliğin, direk yüklerinin, makara basınçlarının ve emniyet paylarının tanımlı yük durumlarına göre hesaplanması.

Hat muayenesi. Hat boyunca halatın, direklerin, makara gruplarının ve donanımın belirli aralıklarla gözle ve ölçüm cihazlarıyla incelenmesi. Halatta ayrıca manyetik yöntemle tahribatsız muayene uygulanır.

I – K

Iskarta ölçütü. Bir halatın veya parçanın kullanımdan çıkarılmasını gerektiren sınır değer: kopan tel sayısı, çap incelmesi, aşınma, korozyon ve deformasyon gibi.

İstasyon. Hattın uçlarında veya arasında bulunan, yolcunun bindiği ve indiği yapı. Tahrik, gergi, kumanda ve ayrılabilir sistemlerde yavaşlatma-hızlandırma mekanizmaları burada toplanır.

İşletme teknik ruhsatı. Türkiye’de tesisin yolcuya açılabilmesi için düzenlenen teknik belge. Dosyasında uygunluk beyanları, kabul testi raporları, personel eğitim belgeleri ile bakım ve kurtarma talimatları bulunur.

Jeoteknik etüt. Direk ve istasyon temellerinin oturacağı zeminin taşıma gücünü, kayma ve heyelan riskini belirleyen saha araştırması.

Kabin. Kapalı taşıyıcı gövde. Kapıları hat boyunca kilitli kalır, istasyonda mekanik açıcılarla açılır.

Kasnak. Halatın istasyonda geri döndüğü büyük makara. Tahrik kasnağı, motorun hareketini halata sürtünmeyle aktarır.

Kavrama kuvveti. Klemensin halata uyguladığı sıkma kuvveti. Yay paketiyle üretilir, özel düzeneklerle ölçülür ve tanımlı bir tolerans bandı içinde tutulur.

Kilitli bobinli halat. Dış katmanı Z kesitli (kimi tasarımlarda farklı profiller) tellerden örülmüş, pürüzsüz yüzeyli halat. Genellikle taşıyıcı halat olarak kullanılır.

Klemens. Taşıyıcıyı halata bağlayan kavrama elemanı. Sabit ve ayrılabilir olmak üzere iki ana tipi vardır.

Klemens kaydırma. Sabit klemensli tesislerde klemensin halat üzerindeki yerinin planlı biçimde değiştirilmesi. Aynı halat kesitinde yorulma ve ezilme birikmesini önler.

Kombine tesis. Aynı hat üzerinde koltuk ve kabinin birlikte işletildiği düzen. Yaz-kış farklı kullanıcı profillerine tek tesisle yanıt verir.

Kurtarma. Hatta duran taşıyıcılardaki yolcuların indirilmesi. İki yolu vardır: hattı yedek tahrikle istasyona kadar yürütmek ya da yolcuları halattan aşağı indirmek (dikey tahliye). Bkz. teleferikte bakım ve kurtarma.

L – N

Lastik tekerlek konveyör. Ayrılabilir klemensli istasyonlarda taşıyıcıyı sürtünmeyle yavaşlatıp yeniden hızlandıran, sıralı tahrikli tekerlek dizisi.

Makara bataryası. Direk üzerinde halatı taşıyan veya bastıran makaraların denge kollarıyla bağlandığı grup. Kollar, bir makara sıkışsa bile klemensin geçişine izin verecek biçimde sınırlandırılır.

Manyetik muayene. Halattaki iç tel kopmalarını ve kesit kaybını manyetik alan kaçağı ilkesiyle, halatı sökmeden ölçen tahribatsız muayene yöntemi.

MDG. Tek halatlı ayrılabilir gondol. Taşıma ve çekme işlevini tek halat üstlenir; bugün en yaygın gondol düzenidir.

Monokabel (tek halatlı). Tek bir halatın hem taşıma hem çekme görevini yürüttüğü sistem ailesi. Telesiyej ve MDG bu aileye girer.

NDT (tahribatsız muayene). Parçayı sökmeden veya hasar vermeden yapılan muayene. Teleferikte halat manyetik muayenesi ile ana mil, kasnak ve klemens gövdesi gibi kritik parçalarda çatlak kontrolü için kullanılır.

O – R

OITAF. 1959’da Milano’da kurulan uluslararası halatlı taşıma kuruluşu. İşletmeci, üretici, otorite ve teknisyenleri bir araya getirir; teknik tavsiye ve kılavuzlar yayımlar, düzenli kongreler düzenler.

Onaylanmış Kuruluş. Mevzuat kapsamında uygunluk değerlendirmesi yapmakla yetkilendirilmiş bağımsız kuruluş. Üreticinin hesap ve testlerini bağımsız biçimde yeniden değerlendirir.

Otonom işletim. Personelin hat kumandasını sürekli üstlenmediği, izleme ve müdahale rolüne çekildiği denetimli otomatik işletme biçimi.

Peron. İstasyonda biniş ve inişin yapıldığı platform. Ayrılabilir sistemlerde taşıyıcı buraya yavaşlatılmış hızla girer.

Periyodik kontrol. Mevzuatın belirlediği aralıklarla yetkili kişi veya kuruluşça yapılan zorunlu muayene. Türkiye’de kablolu taşıma tesisatlarında TS EN 1709 esas alınır.

p/h. Saatte tek yönde taşınabilen yolcu sayısı. Tesis kapasitesinin standart ölçüsüdür ve araç kapasitesi ile araç aralığına bağlıdır.

RPD (halat konum algılama). Halatın makara üzerindeki yatay ve düşey konumunu sürekli izleyen, sapma hâlinde tesisi durduran algılama sistemi.

Rüzgâr eşiği. İki kademeli tanımlanır: birinci eşikte hat yavaşlatılır, ikinci eşikte işletme durdurulur. Eşikler tesisin konumuna ve araç tipine göre belirlenir.

S – T

Sabit klemens. Halata sürekli kavrayan, taşıyıcının hat hızıyla istasyona girdiği klemens türü. Yapısı basittir; ancak rahat biniş koşulu hat hızını sınırlar.

Salınım. Taşıyıcının rüzgâr, ani hız değişimi veya yolcu hareketiyle enine ve boyuna sallanması. Gabari ve rüzgâr limitleri bu davranış hesaba katılarak belirlenir.

Salınım sönümleyici. Askı kolu ile araç gövdesi arasına yerleştirilen, salınımı hızla söndüren damper.

Servis freni (işletme freni). Normal duruşlarda ve çoğu acil durdurmada tahrik aktarma organına etkiyen ana fren.

SGS / Emniyet Yönetim Sistemi. İşletmenin emniyet politikasını, sorumluluklarını, risk değerlendirmesini, eğitimini, olay bildirimini ve iç denetimini yazılı bir sisteme bağlayan yönetim çerçevesi.

Şaryo. Vargel ve çift halatlı sistemlerde taşıyıcı halat üzerinde tekerleklerle yürüyen, kabini taşıyan grup.

Tahrik istasyonu. Motor, redüktör, frenler ve kumanda panosunun bulunduğu, halatın hareketini aldığı istasyon.

Taşıyıcı. Yolcunun taşındığı araç: kabin, koltuk veya teleski tertibatı.

Taşıyıcı halat. Çift ve üç halatlı sistemlerde gerili duran, yükü taşıyan halat. Araç bu halat üzerinde tekerleklerle yürür.

Telekabin. Kapalı kabinli gondol sistemlerinin Türkçede yaygın adı.

Telesiyej. Açık koltuklarla sürekli akış hâlinde taşıma yapan sistem. Sabit veya ayrılabilir klemensli olarak kurulur.

Teleski (yer lifti). Yolcunun kayak ya da snowboard üzerinde zeminle temasını sürdürerek çekildiği sistem. Tabla, çubuk ve halat tipleri yaygındır.

Tip testi. Bir bileşenin seri üretimden önce, en olumsuz senaryolar altında test tezgâhında doğrulanması.

U – Z

Uyumlaştırılmış standart. Mevzuatın temel gerekliliklerini karşılamak için hazırlanan ve uygulandığında uygunluk karinesi sağlayan standart. EN 1709, EN 12927 ve EN 13223 bu gruptadır.

Üç halatlı gondol (3S). İki taşıyıcı ve bir çekici halatla çalışan gondol düzeni. Geniş iz genişliği sayesinde rüzgâra en dayanıklı havai sistemdir ve çok uzun açıklıklara izin verir.

Vargel teleferik. İki büyük kabinin aynı hat üzerinde karşılıklı gidip geldiği sistem. Biri inerken diğeri çıkar; taşıyıcılar halata sürekli bağlıdır ve sefer aralıklıdır.

Vinç hattı (kablolu vinç). Baraj, köprü ve şantiye işlerinde yükün halat üzerinde taşındığı malzeme taşıma düzeni.

Yapı ruhsatı. Tesisin inşaat izni. Hat projesi, jeoteknik etüt, meteoroloji verileri ile çığ, heyelan ve deprem değerlendirmeleri bu aşamada incelenir.

Yük durumu. Hat hesabında incelenen doluluk senaryoları: tam dolu, boş, yalnızca bir yönü dolu ve benzeri.

Sık karıştırılan terimler

Teleferik / telesiyej / telekabin

Teleferik, halatla taşıma yapan sistemlerin genel adıdır. Telesiyej açık koltuklu, telekabin kapalı kabinli türü anlatır. Günlük dilde “teleferik” çoğu zaman yalnızca kabinli sistemler için kullanılır; teknik metinlerde bu daralma tercih edilmez.

Taşıyıcı halat / çekici halat

Taşıyıcı halat hareketsizdir ve yükü taşır; çekici halat hareket eder ve taşıyıcıyı sürükler. Tek halatlı sistemlerde iki işlev tek halatta birleşir, bu yüzden o halat “taşıyıcı-çekici” olarak anılır.

Sabit klemens / ayrılabilir klemens

Fark, taşıyıcının istasyona hangi hızla girdiğidir. Sabit klemensli tesiste araç hat hızıyla girer; ayrılabilir klemensli tesiste halattan ayrılıp yavaşlar. İkincisi daha yüksek hat hızına ve daha rahat binişe izin verir, buna karşılık istasyon mekaniği karmaşıktır.

Kurtarma / tahliye

Kurtarma, hattı yedek tahrikle yürüterek yolcuyu istasyona ulaştırmayı kapsar. Tahliye ise yolcunun taşıyıcıdan halat yardımıyla yere indirilmesidir ve yalnızca hat yürütülemiyorsa uygulanır.

Devamı için

Bu sözlük tanım verir; terimlerin birbirine nasıl bağlandığını görmek için sistem ailelerini karşılaştıran teleferik ve halatlı sistem türleri rehberi ile tahrik, gergi ve klemens ilişkisini anlatan teleferik nasıl çalışır yazıları tamamlayıcı okumalardır.